از اقتصاد نفتی تا اقتصاد معدنی؛ آیا ایران آماده یک تحول تاریخی است؟
اقتصاد ایران به شدت به درآمدهای نفتی وابسته است، به‌طوری که طبق آمارهای رسمی، در سال‌های اخیر بیش از ۷۰% از درآمدهای دولت از فروش نفت تأمین میشود. این وابستگی نه تنها به‌معنای آسیب‌پذیری در برابر نوسانات قیمت جهانی نفت است، بلکه می‌تواند مانع از رشد پایدار و توسعه اقتصادی کشور شود. بر همین اساس، رهبر شهید انقلاب، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، در بیانات خود بر لزوم تنوع بخشی به سبد اقتصادی کشور و توجه به صنایع معدنی به عنوان یکی از گزینه‌های جایگزین تأکید میکردند.
به گزارش روابط عمومی شرکت صدر معادن ایرانیان، زینب شکوهی طرقی، مدیر روابط عمومی، برندینگ و مسئولیت اجتماعی شرکت در یادداشتی با عنوان «از اقتصاد نفتی تا اقتصاد معدنی؛ آیا ایران آماده یک تحول تاریخی است؟» نوشت: اقتصاد ایران به شدت به درآمدهای نفتی وابسته است، به‌طوری که طبق آمارهای رسمی، در سال‌های اخیر بیش از ۷۰% از درآمدهای دولت از فروش نفت تأمین میشود. این وابستگی نه تنها به‌معنای آسیب‌پذیری در برابر نوسانات قیمت جهانی نفت است، بلکه می‌تواند مانع از رشد پایدار و توسعه اقتصادی کشور شود. بر همین اساس، رهبر شهید انقلاب، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، در بیانات خود بر لزوم تنوع بخشی به سبد اقتصادی کشور و توجه به صنایع معدنی به عنوان یکی از گزینه‌های جایگزین تأکید میکردند.
رهبر شهید انقلاب در سخنرانی‌های متعدد خود بر اهمیت صنایع غیرنفتی و به‌ویژه معادن تأکید داشتند. ایشان در یکی از بیانات خود فرموده‌اند: “ما باید به سمت اقتصاد غیرنفتی برویم؛ یکی از راه‌هایش، توجه به معادن و ظرفیت‌های معدنی کشور است.” (سخنرانی در تاریخ ۲۲ بهمن ۱۳۹۹)این تأکیدات نشان‌دهنده یک دیدگاه بلندمدت نسبت به توانمندی‌های داخلی و ضرورت استفاده از آن‌ها برای کاهش وابستگی به نفت است اما سوال مهم این است که حذف این محصول مهم از سبد اقتصادی کشور با چه محصول جایگزینی محقق میشود؟
تاثیر کمتر از بازارهای جهانی در گروه تنوع اقتصادی بیشترصنایع معدنی به عنوان یکی از بخش‌های کلیدی در اقتصاد ایران می‌توانند نقش مهمی در ایجاد اشتغال و افزایش درآمدهای ارزی ایفا کنند. ایران دارای ذخایر غنی معدنی است که شامل مس، آهن، طلا، زغال‌سنگ و عناصر خاکی کمیاب میشود. با توجه به نیاز جهانی به این مواد، توسعه این بخش می‌تواند به افزایش صادرات و ورود ارز به کشور کمک کند.علاوه بر این توسعه صنایع معدنی می‌تواند به تنوع بخشی به ساختار اقتصادی کشور کمک کند و وابستگی به نفت را کاهش دهد. طبق گزارش بانک جهانی، کشورهای با تنوع اقتصادی بیشتر، کمتر تحت تأثیر نوسانات بازارهای جهانی قرار می‌گیرند (World Bank, 2020). رهبر انقلاب در این باره فرموده‌اند:”تنوع بخشی به اقتصاد و عدم وابستگی به یک منبع خاص، از الزامات پیشرفت کشور است.” (سخنرانی در تاریخ ۲۴ تیر ۱۴۰۰)صنایع معدنی می‌توانند فرصت‌های شغلی جدیدی را ایجاد کنند. طبق آمارها، هر شغل مستقیم در بخش معدن می‌تواند منجر به ایجاد چندین شغل غیرمستقیم شود. بر اساس گزارش سازمان بین‌المللی کار (ILO)، توسعه معادن می‌تواند تا ۱۰% از اشتغال کل کشورها را شامل شود (ILO, 2019).در ادامه چرخه احیای صنعت معدن میتوان گفت با توجه به تقاضای جهانی برای مواد معدنی، سرمایه‌گذاری در این بخش می‌تواند منجر به افزایش صادرات و ورود ارز به کشور شود. رهبر انقلاب در این زمینه اشاره کرده‌اند:”ما باید ظرفیت‌های صادراتی خود را تقویت کنیم و معادن یکی از بهترین گزینه‌ها برای این کار هستند.” (سخنرانی در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۴۰۱)
حتی اگر بخواهیم برای تکمیل کردن این نظریه سراغ کشورهای موفق در حوزه معدن برویم نمونه ها کاملا عینی و قابل بررسی است. برخی کشورها به عنوان نمونه‌های موفق در توسعه صنایع معدنی شناخته می‌شوند که توانسته‌اند با تکیه بر این بخش، اقتصاد خود را تقویت کنند:برای مثال شیلی یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان مس در جهان است و صنعت معدن این کشور نزدیک به ۱۰% از تولید ناخالص داخلی (GDP) را تشکیل می‌دهد. شیلی با بهره‌برداری مؤثر از منابع معدنی خود، توانسته است درآمدهای ارزی قابل توجهی کسب کند و بسیاری از پروژه‌های اجتماعی و زیرساختی را تأمین مالی کند.در موردی دیگر استرالیا نیز یکی از پیشگامان صنعت معدن است و معادن این کشور شامل طلا، آهن، زغال‌سنگ و مواد معدنی دیگر میشود. این بخش حدود ۸% از GDP استرالیا را تشکیل می‌دهد و همچنین یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان مواد معدنی در جهان است. استرالیا با جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی و استفاده از فناوری‌های نوین، موفق شده است تا این صنعت را به یکی از ارکان اصلی اقتصاد خود تبدیل کند.تقریبا بر همه فعالان این حوزه عیان است صنعت معدن در کانادا نیز سهم قابل توجهی در اقتصاد دارد و این کشور یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان طلا، نقره و مس در جهان است. کانادا با داشتن قوانین حمایتی و محیط زیست مناسب برای سرمایه‌گذاری، توانسته است تا معادن خود را توسعه دهد و به عنوان یک مرکز جهانی برای استخراج مواد معدنی شناخته شود.
آفریقای جنوبی نیز یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان طلا، پلاتین و الماس در جهان است. این کشور با داشتن معادن غنی و زیرساخت‌های مناسب، توانسته است سهم قابل توجهی از GDP خود را از طریق صادرات مواد معدنی تأمین کند.برزیل به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سنگ آهن، نیکل و الماس شناخته میشود. این کشور با استفاده از منابع معدنی خود، به یکی از صادرکنندگان اصلی در سطح جهانی تبدیل شده است و صنعت معدن نقش مهمی در اقتصاد آن ایفا می‌کند.چین به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده و مصرف‌کننده مواد معدنی در جهان شناخته میشود. این کشور دارای ذخایر غنی از زغال‌سنگ، مس، آهن و عناصر نادر خاکی است و صنایع معدنی آن به عنوان یکی از ارکان اصلی رشد اقتصادی چین عمل می‌کند.روسیه دارای منابع معدنی فراوانی از جمله نفت، گاز طبیعی، زغال‌سنگ و فلزات گران‌بها است. این کشور با سرمایه‌گذاری در بخش معدن و توسعه زیرساخت‌ها، توانسته است به یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان مواد معدنی در جهان تبدیل شود.پرو یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان مس و طلا در جهان است. این کشور با جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی و توسعه معادن، توانسته است رشد اقتصادی قابل توجهی را تجربه کند و در نقطه دیگر هند دارای منابع معدنی متنوعی از جمله زغال‌سنگ، آهن و آلومینیوم است. این کشور با توجه به نیاز داخلی و تقاضای جهانی، صنعت معدن را به عنوان یکی از ارکان توسعه اقتصادی خود در نظر گرفته است.نروژ با داشتن ذخایر غنی از نفت و گاز طبیعی، همچنین در زمینه استخراج مواد معدنی مانند نیکل و مس فعالیت دارد. این کشور با استفاده از فناوری‌های نوین و مدیریت پایدار منابع، توانسته است به یک بازیگر مهم در بازار جهانی تبدیل شود.